| |
|
| Haarlem is zonder twijfel een van de mooiste steden in Holland, maar in de schaduw van Amsterdam blijft ze voor velen onbekend terrein. Sedert jaar en dag torent de middeleeuwse Sint Bavo boven de huizen uit en zijn de sierlijke façades van Lieven de Key de stille getuigen van de voorspoed van de Gouden Eeuw. In deze wandeling wordt de boeiende geschiedenis van de stad aan de hand van de grotere en kleinere monumenten geïllustreerd. |
 |
|
|
| |
|
| Haarlem werd voor het eerst genoemd in het begin van de 10de eeuw na Christus. Het was toen een agrarische nederzetting die hoorde bij het klooster van Sint Martinus in Utrecht. Haarlem werd gesticht op een strategische plek. Het westen van Nederland was gevuld met uitgestrekte meren en dus moeilijk toegankelijk. In het westen lagen de duinen en achter deze duinen liep een landweg, de enige route van noord naar zuid. Haarlem ligt op de plek waar deze landweg en de rivier het Spaarne elkaar naderden. Het was de schakel tussen het noorden en het zuiden van Holland. Dit gebied werd 'Holland op zijn smalst' genoemd. Het is niet verwonderlijk dat de Graaf van Holland Haarlem uitkoos als locatie voor een jachtslot. Dit slot verrees aan 't Sand, de huidige Grote Markt. Het grafelijk huis staat er nog steeds. Het is de Gravenzaal die tegenwoordig deel uitmaakt van het Haarlemse stadhuis. |
In 1245 gaf graaf Willem II Haarlem stadsrechten en in de eeuwen die volgden kwam middeleeuwse Haarlem tot grote bloei. Van de voorspoed in de middeleeuwen getuigt de Sint Bavo, een van de meest indrukwekkende gebouwen van de stad. De enorme kerk was gewijd aan de heilige Bavo. Bavo leefde in de 7de eeuw en was geboren als Alowin van Henegouwen. Hij was een gierig man, maar besloot na de dood van zijn vrouw al zijn bezit op te geven. Hij nam de naam Bavo aan en stichtte een abdij in Gent. Toen de Haarlemmers in de middeleeuwen werden aangevallen door de Kennemers barstten de wolken open. Op een vlammend ros schoot Bavo de Haarlemmers te hulp. Heel begrijpelijk dus dat de hoofdkerk van de stad aan Bavo werd gewijd. |
 |
| |
|
| In de Nederlandse Opstand speelde het beleg van Haarlem een belangrijke rol. Nadat de Spanjaarden op 2 december 1572 de vestingstad Naarden hadden verwoest en bijna de hele bevolking hadden afgeslacht richtte de aandacht zich op Haarlem. Op 11 december 1572 verschenen de Spanjaarden voor de poorten van de stad aan het Spaarne. De Spanjaarden gingen ervan uit dat zij de stad na een korte belegering zouden kunnen innemen, maar de realiteit was anders. De eerste grote stormaanval op 20 december werd door de Haarlemmers met succes afgeslagen en de Spanjaarden moesten zich opmaken voor een veel langere belegering dan aanvankelijk gepland. Bij de verdediging van de stad speelden vrouwen een belangrijke rol. De bekendste van al deze dames is Kenau Simonsdr. Hasselaer (1526-1588). Kenau was de vrouw van een Haarlemse burgermeester en scheepsbouwer. |
Na zijn dood zette zij de werkzaamheden van haar man op de scheepswerf voort. Als trotse Haarlemmer zou Kenau zich tijdens het beleg heldhaftig hebben gedragen. Samen met 300 andere vrouwen zou zij hete pek, kokende olie en brandend stro over de Spaanse soldaten hebben uitgestort. Reeds in haar eigen tijd werd ze het icoon van de strijdbare Hollandse vrouw en later een feministe avant-la-lettre. Het heldhaftig verzet mocht echter niet baten. Begin juli 1573 gaf Haarlem zich over. De belegering van Haarlem was echter toch een keerpunt in de Nederlandse Opstand. De belegering had ruim 7 maanden geduurd en aan Spaanse zijde vele slachtoffers geëist. Het imago en de moraal van de Spanjaarden was een zware slag toegebracht. |
 |
| |
|
| Omstreeks 1580 zag de toekomst voor Haarlem er niet bepaald rooskleurig uit. De stad lag grotendeels in puin en de bevolking was door de rampspoed ernstig uitgedund. Toen de Spaanse legers in de Zuidelijke Nederlanden stad na stad terugwonnen gloorde er - paradoxaal genoeg - hoop voor Haarlem. Vooral na de val van Antwerpen in 1585 vond er een ware exodus plaats van geschoolde arbeiders en kooplui naar het noorden. Het bestuur van Haarlem speelde handig op de situatie in en wist door gunstige vestigingsvoorwaarden een groot aantal immigranten te interesseren voor een bestaan in Haarlem. Het waren de vluchtelingen uit de Spaanse Nederlanden die de Haarlemse textielindustrie uit het slop trokken. |
In de 17de eeuw floreerde de textielindustrie als nooit ervoor. De stad groeide in de 17de eeuw van 30.000 inwoners in 1600 naar 50.000 inwoners in 1688. Vele monumenten getuigen van de voorspoed van de Gouden Eeuw. Een van de meest bijzondere monumenten is de Vleeshal aan de Grote Markt. De Vleeshal werd gebouwd in 1602-1603 en is een ontwerp van de Haarlemse stadsarchitect Lieven de Key. De Key ontwierp het gebouw in stijl van de Hollandse Renaissance. Het beeldhouwwerk, dat oorspronkelijk verguld was, maakte aan een ieder duidelijk dat gouden tijden waren aangebroken. |
 |
| |
|
| Al in de late 17de eeuw was een economische teruggang voelbaar. Het was echter pas in de 18de eeuw dat deze teruggang dramatische proporties aannam. De stad liep leeg. De bevolking daalde tot 20.000 mensen in de late 18de eeuw. De economische teruggang trof vooral de middenstad en de lagere klassen. De elite kon zich in deze 18de eeuw namelijk nog een grote mate van luxe veroorloven. Zij belegde en beleende het familiekapitaal dat in de 17de eeuw was verworven. Voor deze elite was de 18de eeuw dan ook een zilveren tijd. In de 18de eeuw stak een aantal welgestelde families de minder bedeelden een helpende hand toe. Vaak per testament gaven zij opdracht tot de stichting van een hofje. De 18de eeuwse hofjes van Haarlem zijn ruim opgezet en heel mooi om te zien. Het meest indrukwekkende hofje van allemaal is het Teylershof aan het Spaarne. |
Per testament bepaalde Pieter Teyler dat er met een deel van zijn nalatenschap een hofje moest worden gesticht voor oudere dames. Tussen 1785 en 1787 verrees het hofje naar ontwerp van Leendert Viervant. De monumentale poort in Lodewijk XVI stijl is een van de meest bijzondere gebouwen in Haarlem. Naast een hofje stichtte Pieter Teyler tevens een museum. In de 19de eeuw werd het museum uitgebreid. Het interieur is het oudste museuminterieur van Nederland. De 19de eeuw betekende voor Haarlem een periode van herstel. De spoorlijn die in 1839 tussen Amsterdam en Haarlem werd aangelegd, de eerste spoorlijn van Nederland, maakte de stad goed bereikbaar. Haarlem stapte daarmee in de moderne tijd en kon beginnen aan een nieuwe fase in haar geschiedenis. |
 |
