| |
|
| Er zijn weinig plekken in Holland waar men de Zuiderzee, de basis van de Hollandse economie, nog zo ervaart als in Enkhuizen. Aan de uiterste oostzijde van West Friesland ligt beschermt achter de West Friese Omringdijk de stad wier leven onlosmakelijk verbonden was met het ritme van de Zuiderzee. De haringvisserij was een van de Hollandse 'moedernegoties', een van de belangrijkste pijlers van de Hollandse economie en het was Enkhuizen dat de grootste haringvloot ooit bezat. Geschat wordt dat de vloot in het begin van de 17de eeuw uit ca, 400 tot 500 schepen bestond. Reeds in de late middeleeuwen bracht de haringvisserij de stad tot grote rijkdom en werd ze verfraaid met prachtige gebouwen. Overal ziet men de Enkhuizer Stedenmaagd. Zij toont ons trots het wapen van Enkhuizen; drie gekroonde haringen in een diep blauwe zee. In deze wandeling maakt u kennis met de dynamische geschiedenis van een stad, die nu nog slechts kan terugkijken op vervlogen roem. |
.JPG) |
|
|
| |
|
| Enkhuizen werd voor het eerst genoemd in 1299. Op dat moment bestond er waarschijnlijk al geruime tijd een bescheiden nederzetting. Enkhuizen lag aanvankelijk nog niet op de huidige plek, maar iets verder naar het oosten, ongeveer op de plek van het huidige Zuiderzee Museum. De nederzetting werd echter ernstig door het water bedreigd en moest uiteindelijk aan de golven worden prijsgegeven. Achter de Westfriese Omringdijk, die rond 1300 werd voltooid, verrees gaandeweg een nieuw dorp. Verder landinwaarts lag veilig achter de dijk het gehucht Gommerkerspel. Het was in 1355 dat graaf Willem V Enkhuizen en Gommerkerspel samenvoegde en stadsrechten verleende. De beide dorpen samen heetten vanaf dat moment Enkhuizen. Tussen beide dorpen bestond een zekere mate van rivaliteit. De boeren van Gommerkerspel keken neer op de vissers van Enkhuizen, en andersom natuurlijk. |
De wedijver kwam vooral tot uiting in de bouw van de parochiekerken. beide wilden elkaar in grootsheid aftroeven. In Enkhuizen begon men in 1422 met de bouw van de Sint Pancratius. De bewoners van Gommerkerspel konden natuurlijk niet achterblijven. Zij begonnen met de bouw van hun Sint Gommarus. Achteraf kunnen we zeggen dat het in een gelijkspel is geëindigd. De kerk van Sint Pancratius kreeg uiteindelijk een kerktoren van 75 meter hoog. Deze toren is nog steeds het hoogste gebouw van de stad. De Sint Gommarus heeft helaas nooit een toren gekregen. De tijdelijke klokkentoren, een zogenaamd klokhuis, staat er tot op de dag van vandaag. De Sint Gommarus is echter qua volume veel groter en indrukwekkender. De kerk is nog steeds een van de grootste gebouwen van de stad. |
.JPG) |
| |
|
| Aan de basis van de Enkhuizer economie lag de haringvisserij. In de 16de en eerste helft van de 17de eeuw had de stad de grootste haringvloot van Europa. Trots houdt de Enkhuizer stedenmaagd het stadswapen op; een diep blauwe zee met daarin drie haringen. De economische groei in de 16de eeuw had tot gevolg dat de stad een zelfverzekerde rol speelde ten tijde van de Nederlandse Opstand. Nadat de watergeuzen op 1 april 1572 het stadje Den Briel hadden ingenomen, koos Enkhuizen op 22 mei 1572 op eigen initiatief de kant van Willem van Oranje. Het was de eerste stad in de regio die besloot zich bij de opstand aan te sluiten. Diederik Sonoy, de leider van de Nederlandse Opstand in het Noorderkwartier maakte Enkhuizen tot het zenuwcentrum van de hele operatie. |
Als dank voor haar heldhaftige keuze kreeg Enkhuizen het zogenaamde paalkistrecht van de Zuiderzee. Tot 1572 was dit recht in handen geweest van Amsterdam, maar omdat deze stad de Spanjaarden trouw bleef, werd de stad het recht ontnomen. Enkhuizen heeft het recht tot aan de afschaffing in 1837 behouden. Het paalkistrecht verplichtte Enkhuizen tot het bijhouden van de betonning en bebakening van de Zuiderzee. Als tegenprestatie mocht Enkhuizen belasting heffen op alle schepen die de Zuiderzee bevoeren. Het moge duidelijk zijn dat dit recht de stad beslist geen windeieren legde. Daarnaast gaf het de stad een groot prestige. |
|
| |
|
| Met de Gouden Eeuw bedoelen we de 17de eeuw. Voor Enkhuizen was de Gouden Eeuw echter de periode 1550-1650. De stad groeide in deze periode van 8.000 naar 22.000 inwoners. Al in 1587 werd besloten tot een grootste stadsuitbreiding aan de noord- en oostzijde. De beroemde landmeter Adriaan Anthonisz. van Alkmaar ontwierp voor de stad een nieuwe omwalling die de stad tot een moderne en goed verdedigbare vesting maakte. De periode rond 1600 was de meest voorspoedige in de geschiedenis van de stad. In deze periode bereikte de Enkhuizer haringvloot haar grootste omvang. Adembenemend moet het zijn geweest wanneer op buisjesdag de circa 400 Enkhuizer haringschepen de haven uitvoeren. |
De economie van Enkhuizen was naast de haringvisserij gebaseerd op de vrachtvaart in bijvoorbeeld hout, graan en zout. De stad participeerde echter ook in de verschillende compagnieën die werden opgericht. Zo had Enkhuizen een kamer van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (1602), de Noordsche-Groenlandse Compagnie (1614) en de West-Indische Compagnie (1621). De VOC werd in 1602 opgericht en kreeg een startkapitaal van bijna 6,5 miljoen gulden (ongeveer 390 miljoen euro). Enkhuizen bracht daarvan 540.000 gulden in en was naast Amsterdam de grootste investeerder. Het is illustratief voor het zelfvertrouwen van de stad in die eerste jaren van de 17de eeuw. |
.JPG) |
| |
|
| Het einde van het 12-jarig bestand (1609-1621) met Spanje had voor Enkhuizen grote gevolgen. De kapers uit de Spaanse Nederlanden hervatten hun acties en brachten de Enkhuizer haringvloot grote schade toe. De stad rustte op eigen kosten oorlogschepen uit, maar het mocht veelal niet baten. In 1625 alleen al werden ongeveer 100 haringschepen tot zinken gebracht of in beslag genomen. In tegenstelling tot andere Hollandse steden ging het met Enkhuizen vanaf 1621 langzaam maar zeker bergafwaarts. In het midden van de 17de eeuw was het aantal inwoners bijvoorbeeld al gedaald tot ongeveer 18.000. Toch durfde de stad het aan om in een periode van economisch verval aan een van haar grootste bouwprojecten ooit te beginnen. Bijna 80.000 gulden werd bij elkaar gebracht om een nieuw stadhuis te bouwen. |
In 1686 werd de eerste steen gelegd en twee jaar later kon het stadhuis worden ingewijd. Het stadhuis werd gebouwd in classicistische stijl en is duidelijk geïnspireerd om het ruim 30 jaar eerder ingewijde stadhuis van Amsterdam. Het nieuwe stadhuis moest misschien vooral de bestuurders zelf ervan overtuigen dat de rol van Enkhuizen nog lang niet was uitgespeeld. De werkelijkheid was echter anders, de economische teruggang nam een steeds grotere omvang aan. Aan het einde van de 18de eeuw telde de eens zo machtige Zuiderzee nog maar 6800 zielen. Het was stil geworden in Enkhuizen. |
.JPG) |
