Amsterdam City Walks - Stadswandelingen, Rondleidingen, Lezeingen, Amsterdam, Haarlem, Leiden

Amsterdam

Stadswandelingen >> Amsterdam >> Joods Amsterdam

Joods Amsterdam
Sinds het einde van de 16de eeuw bevond zich een grote joodse gemeenschap in Amsterdam. Deze wandeling door de Jodenbuurt en de Plantage laat u de joodse geschiedenis in al haar facetten zien.
De eerste joden
In de 16de eeuw kreeg het protestantisme in Nederland een grote aanhang. De Spaanse koning probeerde deze nieuwe ketterij echter met wortel en tak uit te roeien. Een groot aantal Nederlanders werd vervolgd en ter dood gebracht. Godsdienstvrijheid werd in de Nederlandse Opstand tegen Spanje dan ook een van de belangrijkste speerpunten. In 1579 tekenden de opstandige gewesten de Unie van Utrecht. Hierin stond dat niemand om zijn geloof vervolgd mocht worden. Men dacht daarbij ten eerste aan protestanten en katholieken, maar accepteerde dat dit uiteindelijk ook voor andere religieuze groepen gold. Zo ontstond er voor de Joden in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een unieke situatie. Joden werden niet om hun geloof vervolgd en konden tot op zekere hoogte zichzelf zijn. Joden noemden Amsterdam dan ook 'Mokum', dat 'De Stad' betekent. Voor joden was Amsterdam na Jeruzalem 'De Stad'.	Vanaf de late 16de eeuw kwamen er twee groepen joden naar Amsterdam: De eerste groep joden kwam uit Spanje en Portugal. Deze Sefardische joden werden in eigen land door de katholieke inquisitie vervolgd. Onder deze joden bevond zich een groot aantal kooplieden die in de 17de eeuw een belangrijke bijdrage zouden leveren aan de Amsterdamse economie. Zij introduceerden nieuwe bedrijfstakken zoals de diamantslijperij en de suikerraffinage. Een van de Sefardische families die in de 17de eeuw naar Amsterdam kwam was de familie De Pinto. Aan de Sint Antjoniebreestraat bewoonde de familie een monumentaal pand. In het kielzog van de Sefardische joden kwam een veel grotere groep joden uit Duitsland en het oosten van Europa. Deze Asjkenazische joden waren over het algemeen armer dan de Sefardische joden. Aan het einde van de 17de eeuw waren er ongeveer 3.000 Sefardische en 20.000. Asjkenazische joden in Amsterdam. Een op de tien Amsterdammers was jood.
De Portugees-Israëlitische Synagoge
In de eerste jaren van de 17de eeuw hadden uitsluitend Calvinisten het recht een kerk te bouwen. In de loop der jaren werd het beleid echter toleranter. In 1639 kregen de Joden toestemming om aan de Houtgracht (het huidige Waterlooplein) een synagoge te bouwen, die als zodanig ook vanaf de straat zichtbaar was. De reden waarom het stadsbestuur de joden dit privilege gaf moet gezocht worden in de economie. Met hun vele handelscontacten in de landen rond de Middellandse Zee, leverden zij namelijk een belangrijke bijdrage aan de economie van de stad. In de tweede helft van de 17de eeuw werd het de joden toegestaan om monumentale synagogen te bouwen op markante plaatsen. De Grote Sjoel en de Portugees-Israëlitische Synagoge zijn daarvan een goed voorbeeld. De Portugees-Israëlitische Synagoge, bijgenaamd 'Snoge', ligt aan het huidige Mr. Visserplein, het plein tussen de Weesperstraat en de Valkenburgerstraat.	Ooit was dit gebied het centrum van de oude jodenbuurt. Het kolossale gebouw domineerde de omgeving en doet dat eigenlijk nog steeds. Toen het gebouwd werd, was het de grootste synagoge ter wereld. Het ontwerp is van de hand van Elias Bouwman. Met de bouw werd begonnen in 1671, het rampjaar 1672 en een zware orkaan vertraagden de bouw echter, zodat pas op 10 Menachem 5435 (2 augustus 1675) de inwijdingsplechtigheden plaatsvonden, die in navolging van de tempelwijding in Jeruzalem acht dagen duurden. De synagoge staat aan een voorplein omgeven door lage dienstgebouwen die de synagoge en het voorplein aan drie zijden omvatten. Deze aanleg, maar ook de vorm van het gebouw zelf, refereert aan de Tempel van Salomo in Jeruzalem, waarvan in Amsterdam een door rabbijn Jacob Juda Leon in 1641 vervaardigd houten model bestond. Daarnaast is er gebruik gemaakt van de classicistische vormentaal die op dat moment gangbaar was in de architectuur.
De joodse emancipatie van de 19de eeuw
In de 17de en 18de eeuw was het beleid ten opzichte van joden tolerant. Toch werden joden door het Amsterdamse stadsbestuur bezien als een aparte groep. Zij vormde eigenlijk een gemeenschap in een gemeenschap. Zij hadden hun eigen religieus leiders en tot op zekere hoogte tevens een eigen wereldlijk gezag. Dit systeem kwam de integratie van de joden in de Amsterdamse samenleving natuurlijk niet ten goede. Dit veranderde allemaal in 1796, toen in de sfeer van de Franse Revolutie de Bataafse Republiek werd gesticht. Alle Nederlanders kregen gelijke rechten. Joden vormden vanaf dat moment dan ook geen aparte gemeenschap meer, maar werden gewoon Nederlander. Dit leidde tot onenigheid binnen de joodse gemeenschap zelf. Aan de ene kant waren er orthodoxe joden die eigenlijk terug wilden naar de situatie uit het verleden. Aan de andere kant waren er de liberale joden die het jodendom zoveel mogelijk als een persoonlijke aangelegenheid wilden zien.	Gedurende de 19de eeuw integreerde de grote middengroep steeds meer in de Nederlandse maatschappij. De economische groei van de 2de helft van de 19de eeuw bood hen nieuwe perspectieven. Vooral de spectaculaire groei van de Amsterdamse diamantindustrie in deze periode zorgde ervoor dat veel joodse arbeiders aan de slag konden en een armoedig bestaan achter zich konden laten. In 1879 openden de gebroeders Boas de grootste diamantslijperij van Europa. Er stonden 357 slijpmolens en er werd 10.000 karaat per week geslepen. Het grote aantal ramen voorzag de slijpers van voldoende daglicht. Vanaf de late 19e eeuw raakten de joodse arbeiders veelal in de ban van het opkomende socialisme. Samen met de 'Nederlandse' arbeiders trachtten zij betere arbeids- en leefomstandigheden af te dwingen. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog was de Joodse emancipatie en integratie ver gevorderd.
De Tweede wereldoorlog
Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog woonden er ruim 160.000 joden in ons land, waarvan 80.000 in Amsterdam. Vrij snel na de capitulatie op 15 mei 1940 werden door de bezetter de eerste anti-joodse maatregelen uitgevaardigd. In snel tempo werd daarnaast een systeem opgebouwd om het mogelijk te maken de joden op te pakken en te deporteren. Om de deportatie te vergemakkelijken besloten de bezettingsautoriteiten begin 1942 dat alle joden uit een groot aantal gemeenten naar de Amsterdamse jodenwijken moesten verhuizen. Op 17 januari waren de joden uit Zaandam de eersten die gedwongen werden te verhuizen. Vanaf 3 mei 1942 moesten de joden in het openbaar een davidster op hun kleding dragen. Voor deze stukjes stof moest worden betaald en de aanschaf ging bovendien van het kledingrantsoen af. In de zomer van 1942 begonnen de razzia's en deportaties.	Alhoewel deze deportaties werden georganiseerd door de bezetter, werden zij voornamelijk uitgevoerd door de Nederlandse autoriteiten en joodse instanties zelf. De Hollandsche Schouwburg was een van de plekken waar de joden in afwachting van hun deportatie werden samengebracht. Honderden mensen verbleven hier soms dagen achtereen. Vervolgens werden zij met tram 8 naar het Centraal Station gebracht. Van de 80.000 joodse Amsterdammers hebben er naar schatting slechts 10.000 de oorlog overleefd. Tegenwoordig is de schouwburg een herdenkingsplaats waar de herinnering aan de slachtoffers van een van de gruwelijkste gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis levend wordt gehouden. Tram 8 bestaat niet meer. Het is een te beladen nummer dat een van de zwartste bladzijden uit de Amsterdamse geschiedenis verbeeldt.