Amsterdam City Walks - Stadswandelingen, Rondleidingen, Lezeingen, Amsterdam, Haarlem, Leiden

Amsterdam

Stadswandelingen >> Amsterdam >> De Grachtengordel en de Jordaan

De Grachtengordel en de Jordaan
In een tweeluik worden twee buurten, die als elkaars tegenpolen kunnen worden bezien, gepresenteerd. De wereld van de Grachtengordel met haar monumentale herenhuizen en de Jordaan met haar intieme grachtjes en besloten hofjes.
De Grachtengordel
In deze wandeling bekijken we het deel van de Grachtengordel dat tussen 1612 en 1615 werd gerealiseerd. Daarbij werd de Herengracht, die tot op dat moment de stadsgrens vormde, verbreed tot woongracht. Verder werden twee grote nieuwe grachten gegraven; de Keizersgracht en de Prinsengracht. Langs de grachten verrezen monumentale panden voor de kooplieden en regenten die de vruchten plukten van de economische voorspoed van de Gouden Eeuw. Overlast veroorzakende bedrijven werden uit de Grachtengordel geweerd. In de wereld van de rijken was geen plaats voor stank en herrie. De Herenhuizen langs de grachten werden ontworpen in de nieuwste stijlen. De calvinistische volksaard bepaalde echter dat het uiterlijk van deze huizen een zekere bescheidenheid had, in het interieur werden echter vaak kosten nog moeite gespaard om de rijkdom en voorspoed van de familie te tonen.	Op de foto ziet u het huis van Michiel Pauw aan de Herengracht. Het classicistische huis werd naar ontwerp van Philips Vingboons in 1637 gebouwd. Michiel Pauw was in 1621 een van de oprichters van de West-Indische Compagnie. Hij was mede verantwoordelijk voor de stichting van een kolonie aan de rivier de Hudson in Noord-Amerika. Het fort dat de WIC op het eiland Manhattan bouwde heette Nieuw Amsterdam. In de vredesverklaring van de tweede Engelse handelsoorlog in 1667, ruilde de Republiek deze kolonie voor Suriname. Nieuw Amsterdam werd onder haar nieuwe naam New York wereldberoemd en zou net als Amsterdam ooit het economisch centrum van de wereld worden.
René Descartes (1596-1650)
De wereld van de Grachtengordel herbergde soms opvallende gasten. Zo verbleef de Franse filosoof René Descartes, die u hiernaast op een schilderij van Frans Hals ziet afgebeeld, in 1634 in een huis aan de Westermarkt. Descartes was naar de Republiek gekomen om aan zijn revolutionaire filosofie te werken. Het intellectuele klimaat was hier veel vrijer dan elders. In veel landen werd zijn filosofie als ketters bestempeld. De uitspraak van Descartes op de gevelsteen van het huis aan de Westermarkt geeft aan hoe hij over de Republiek dacht: ‘Quel autre pays ou l’on puisse jouir d’une liberté si entière’ (<in> welk ander land kan men zo een volledige vrijheid beleven). Aan de filosofie van Descartes stond de twijfel die ten grondslag ligt aan de waarneming centraal. Alle kennis is relatief. Hij kwam echter tot een belangrijke conclusie ‘cogito ergo sum’, ik denk dus ik ben. Relativiteit kan echter alleen bestaan wanneer er ook een waarheid	bestaat. Dit was volgens Descartes God. Toch werd er uiteindelijk zelfs in de Republiek aan de godsvruchtige moraal van Descartes getwijfeld. Calvinistische predikanten legden Descartes het vuur aan de schenen en uiteindelijk is Descartes gevlucht naar Zweden, waar hij zijn laatste jaren heeft doorgebracht.
De Jordaan
Ten westen van de Grachtengordel kwam bij de stadsuitleg van 1612-1615 een nieuwe arbeiderswijk tot stand. Oorspronkelijk werd dit deel van de stad aangeduid als Het Nieuwe Werck. In latere tijden kwam de naam Jordaan in zwang. De Jordaan wordt omsloten door de Lijnbaansgracht, de Brouwersgracht, de Prinsengracht en de Leidsegracht. Bij de uitleg van de Jordaan werd getracht met een minimum aan investeringen een maximale winst te behalen. De sloten die in dit oorspronkelijk landelijke gebied liepen werden verbreed rot grachten. De bestaande paden tussen de sloten werden verhard tot straten.	Dit had het karakteristieke ruitvormige patroon van straten en grachten tot gevolg dat tot op de dag van vandaag bestaat. Door de lage grondprijs en de tolerante houding van de overheid inzake bouwvoorschriften en vestigingsvoorwaarden, fungeerde de Jordaan al snel als uitwijkplaats voor bedrijven die elders geweerd werden. Er ontstond zo een concentratie aan brandgevaarlijke, lawaai veroorzakende, en stankverwekkende bedrijven. De vele ongeschoolde arbeiders en ambachtslieden woonden er met grote gezinnen in kleine verpauperde huisjes. De wijk ontwikkelde zich voornamelijk in de 19de eeuw tot een ‘stedelijke restruimte’, waar bevolkingsdruk en armoede gewoon waren.
Hofjes
Aan alles komt een einde en dus ook aan de Amsterdamse Gouden Eeuw. Reeds in de laatste decennia van de 17de eeuw werden de eerste tekenen van een economisch verval zichtbaar. In de loop van de 18de eeuw nam de economische recessie steeds grotere vormen aan. De economische achteruitgang trof aanvankelijk vooral de lagere klassen van de bevolking. De regenten verdienden namelijk nog kapitalen met het uitlenen van hun familiefortuin. De 18de eeuw was voor hun dan ook een Zilveren Eeuw. De grachtenpanden aan de Heren- en Keizersgracht werden door toonaangevende architecten verbouwd en kosten nog moeite werden gespaard voor de inrichting.	Het absolute dieptepunt in de geschiedenis van Amsterdam is de vroege 19de eeuw. Van de voorspoed uit het verleden was toen weinig meer over. Het was pas vanaf het midden van de 19de eeuw dat de economie weer aantrok en de stad begon aan een periode die we ook wel de Tweede Gouden Eeuw noemen. De haven van Amsterdam ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste havens van Europa. De stad werd eindelijk in de vaart der volkeren meegetrokken. Grote nieuwbouwprojecten, zoals het Rijksmuseum, maakten aan een ieder duidelijk dat een nieuwe tijd was aangebroken.