De Egyptische beschaving is een van de oudste beschavingen ter wereld. Aan het einde van het 4de millennium voor Christus ontstond in de uiterst vruchtbare  vallei van de rivier de Nijl een beschaving die meer dan 3000 jaar zou bestaan. De Egyptenaren hadden een cyclisch wereldbeeld. Dit komt voort uit het Egyptisch geloof in een wankel kosmisch evenwicht. Elke dag zou de wereld vernietigd kunnen worden en elke verandering werd om die reden geschuwd. Men streefde niet naar ‘vooruitgang’, maar naar een handhaving van de status-quo. Veranderingen die zich voordeden verliepen langzaam en waren voor iemand die op dat moment leefde bijna niet waar te nemen. 3000 jaar lang leidden de farao’s op een zelfde manier hun uitverkoren volk naar het land van de eeuwigheid.

De Egyptische geschiedenis is onvoorstelbaar lang en wordt in verschillende tijdvakken ingedeeld. In dit college zullen de verschillende periodes in de Egyptische geschiedenis en kunstgeschiedenis worden belicht. Er zal daarbij veel aandacht zijn voor de drie belangrijkste periodes in de Egyptische geschiedenis; het Oude Rijk (ca.2690-2180), het Middenrijk (ca. 2040-1780) en het Nieuwe Rijk (ca. 1570-1070). Het Oude Rijk was de bloeiperiode van het bekendste bouwwerk van het Oude Egypte, de piramide. In het Middenrijk ontstond het klassiek Egyptische hiërogliefenschrift en het Nieuwe Rijk was de periode van de grote farao’s zoals Ramses II en natuurlijk Toetanchamon.

Deze eerste rondleiding zullen de verschillende aspecten van de Egyptische godsdienst en de daarmee samenhangende dodencultus worden belicht. De Egyptische godsdienst was polytheïstisch, men geloofde in verschillende goden. In het begin van de Egyptische geschiedenis waren er sterke lokale verschillen. Elk deel van Egypte had zijn eigen goden, verhalen en gebruiken. Dit was een gevolg van het feit dat voor de vereniging van Egypte onder de eerste farao, het land bestond uit stamgebieden met elk hun eigen cultuur. In de loop van de Egyptische geschiedenis werden bepaalde goden machtiger en drongen zij anderen van het toneel. In het Nieuwe Rijk kan uiteindelijk gesproken worden van een ‘staatsgodsdienst’ die in heel Egypte werd geaccepteerd.

Centraal in de godsdienstbeleving van de Egyptenaren stond de dood. Het leven hier op aarde was een voorbereiding op het eeuwig leven in het dodenrijk, het rijk van Osiris. De Egyptenaren wilden leven, voor altijd. Zij waren zo verknocht aan de schoonheid van de wereld dat kosten nog moeite werden gespaard om een eeuwig leven te kunnen bereiken. De prachtige graven en kostbare grafgiften spreken nog steeds tot de verbeelding.

Een van de meest beroemde collecties van Egyptische oudheden bevindt zich in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. In de rondleiding zullen we verschillende topstukken behandelen. Centraal daarbij staat de ontwikkeling van de Egyptische kunst. Snelle veranderingen deden zich daarbij niet voor. Het doel van de maker was niet om met iets nieuws te komen, maar om een reeds bestaand idee te herhalen. Toch kan een subtiele ontwikkeling worden waargenomen.

Het museum bezit vooral een aantal belangrijke voorbeelden van de Egyptische beeldhouwkunst. Absolute topstukken daarbij zijn de beelden van Maya en Merit. Deze beelden dateren van rond 1325 voor Christus. Maya was een soort minister van financiën onder de farao’s Toetanchamon en zijn opvolger Horemheb. Hij stond in bijzonder hoog aanzien bij de farao en kreeg een monumentaal graf voor hemzelf en zijn vrouw in Sakkara. Drie bijzonder fraaie beelden uit dit graf werden in 1829 door het museum verworven. De afwerking van de beelden en hun serene gelaatsuitdrukking maken de beelden tot een hoogtepunt van de Egyptische kunstgeschiedenis.

Het is wonderlijk om je voor te stellen dat er net zoveel tijd zit tussen de oude Grieken en de eerste Egyptenaren als tussen ons en de oude Grieken. De piramides waren voor de Grieken ook reeds onvoorstelbaar oud en men reisde ook toen al naar Egypte om zich te vergapen aan de macht van de farao’s.

 De Griekse beschaving kwam pas vanaf de 8ste eeuw voor Christus sterk tot ontwikkeling en maakte haar grootste bloeiperiode door in de 5de eeuw voor Christus. Griekenland was in deze periode een lappendeken van poleis, onafhankelijke stadstaten. De 5de  eeuw noemen we ook wel ‘de eeuw van Athene’, naar de machtigste stadstaat van Griekenland. Athene was een centrum van kunsten en wetenschap in het hele Mediterrane gebied. In hun denken en handelen stelden de Grieken de mens centraal. Men had daarbij een lineair tijdsbesef, waarin de ontwikkeling van de mens en een beter begrip van de wereld een centrale rol speelden. Heel anders dan in Egypte was het oude Griekenland wel een dynamische maatschappij.

 De ‘globalisering’ van het Mediterrane gebied die vanaf de 4de eeuw plaatsvond liet steeds minder ruimte over voor het systeem van poleis met hun bestuur op lokaal niveau. Het was uiteindelijk de koning van Macedonië, Philippus II, die de stadstaten inlijfde. Het was zijn zoon die wereldfaam zou verwerven. In 332 begon Alexander de Grote een veroveringstocht die zijn weerga niet kende. Binnen een aantal jaren strekte het Grieks-Macedonische rijk zich uit van de Balkan, tot Zuid Egypte en tot aan de Indus in India. De periode die met Alexander de Grote begint noemen we het hellenisme. Uiteindelijk viel het rijk van Alexander de Grote uiteen in verschillende hellenistische koninkrijken. Deze rijken zouden stand houden totdat zij vanaf de 2de eeuw voor Christus uiteindelijk ten prooi vielen aan de Romeinse veroveringszucht.

Een van de belangrijkste categorieën objecten uit het oude Griekenland is het aardewerk. De prachtig beschilderde vazen werden geschonken aan de goden of als geschenken aan de doden meegegeven. Zij zijn vaak nog in een fantastische staat, als ware ze gisteren gebakken. De afbeeldingen op het aardewerk brengen de Griekse oudheid tot leven. Verhalen die we kennen uit de literatuur  worden hier verbeeld.

Een bijzondere amfoor in het museum is de Panathenaeïsche prijsamfoor uit ca. 510 voor Christus. Elke Griekse stad had in de oudheid haar eigen spelen. Bekend zijn de Olympische spelen. Zij werden in Olympia vanaf 776 voor Christus georganiseerd ter ere van de oppergod Zeus. In Athena werden spelen gehouden voor de stadsgodin Athena. Het ‘prijzengeld’ bestond uit amforen zoals deze, gevuld met olijfolie. Deze amfoor was voor het onderdeel hardlopen. De winnaar nam zijn trofee mee in het graf. De vaas, die aldus perfect is geconserveerd, is nu een van de topstukken uit het Allard Pierson Museum.

Een van de belangrijkste kunstvormen uit het oude Griekenland is de beeldhouwkunst. De antieke beeldhouwkunst was voor de kunstenaar van de Renaissance een bron van inspiratie. Kennis van de Griekse beeldhouwkunst is dan ook essentieel voor het juiste begrip van de Europese kunstgeschiedenis. Een van de verborgen schatten van het Allard Pierson Museum is de ‘gipsenzolder’. Op de zolder wordt een kostbare collectie gipskopieën van antieke beelden bewaard. Aan de hand van de kopieën kan de ontwikkeling van de Griekse beeldhouwkunst tot in detail worden gevolgd.

De Griekse beeldhouwkunst wordt in drie stijlperiodes verdeeld. In de 7de eeuw namen Griekse beeldhouwers het idee tot het maken van monumentale sculptuur over van de Egyptenaren. Zij sloegen echter een geheel eigen weg in. De periode die in de late 7de eeuw begint noemen we de archaïsche periode. Deze loopt tot de late 6de eeuw. De beelden kenmerken zich door een zekere stilering en verstilling die van de Egyptenaren werd overgenomen.

In de volgende klassieke periode van de 5de en 4de eeuw trachtte de beeldhouwer de ideale mens natuurlijk weer te geven. Vorm en inhoud stralen een zelfvertrouwen uit dat past bij de politieke situatie van deze tijd. Met de veroveringstocht van Alexander de Grote in de late 4de eeuw laten we de derde periode beginnen, het hellenisme. Aan de ene kant karakteriseert het Hellenisme zich door het grote drama, door emotie en beweging. Aan de andere kant is er nu ook voor het eerst ruimte voor de niet geïdealiseerde mens. In de 1ste eeuw voor Christus gaat de hellenistische kunst op in de Romeinse kunst.

Bij deze rondleiding in het Rijksmuseum voor Oudheden zullen we ons verdiepen in de Griekse godsdienst. Net als de Egyptenaren hadden de Grieken een uitgebreid pantheon van goden, halfgoden en helden. Anders dan bij de Egyptenaren maakten de goden echter deel uit van het leven op aarde. De goden woonden op de Olympus en mengden zich regelmatig onder de mensen. Zij waren vaak van beslissende invloed op de levensloop van een bepaald individu. Het handelen van de goden en helden is vastgelegd in de mythen en sagen. Deze mythen en sagen zijn altijd een bron van inspiratie gebleven.

Opmerkelijk aan de Griekse goden is dat zij niet perfect zijn. Zij hebben net als de mensen hun gebreken en slechte eigenschappen. Bekend zijn de vele liasons die door de Griekse oppergod Zeus met aardse dames werden onderhouden. Dit natuurlijk tot ergernis van zijn vrouw Hera die, in plaats van haar man te straffen, haar woede vaak koelde op de dame in kwestie, of op het onwettige kind dat uit de verwerpelijke relatie was geboren. Het bekendste voorbeeld hiervan is Herakles, geboren uit de liefde tussen Zeus en Alkmene. Hera maakte van zijn leven een grote marteling. Pas na zijn dood kon Hera de kracht vinden om zich met hem te verzoenen. Kritiek leveren door de mensen op dit toch enigszins discutabele gedrag van de goden? Dat zat er natuurlijk niet in. Het handelen van de goden is ondoorgrondelijk. De mens werd geacht zich naar de situatie te schikken, of anders…

De politieke schaalvergroting in het Mediterrane gebied bereikte haar hoogtepunt in het Romeinse rijk. De legende wil dat Rome in 753 voor Christus werd gesticht door Romelus. Aanvankelijk werd Rome geregeerd door 7 koningen. In deze koningstijd waren het niet de Romeinen die de dienst uit maakten in Midden Italië, maar de Etrusken. De Etrusken kwamen uit het gebied tussen Florence en Rome, maar breidden in de 6de eeuw voor Christus hun macht sterk uit. Zo regeerden er in de 6de eeuw drie Etruskische koningen over Rome. Tarquinius Superbus, de laatste koning van Rome, werd in 509 voor Christus afgezet. Rome werd een Republiek.

De Republiek werd geregeerd door de Senaat. De leden van de Senaat bestonden uit vertegenwoordigers van de meest aanzienlijke families. Ten tijde van de Republiek maakte het rijk een ongekende expansie door. In 396 viel de belangrijke Etruskische stad Veii in handen van de Romeinen, in de periode die volgde werden de Etrusken verpletterend verslagen. In de 3de  eeuw was heel Italië onder Romeins gezag gebracht. Vanaf de 2de eeuw stichtten de Romeinen een wereldrijk dat van ongekende omvang was. De vergroting van het rijk vroeg om een sterk centraal gezag, dat men uiteindelijk vond in de persoon van de keizer.

In 27 voor Christus besteeg de eerste Romeinse keizer de troon, Augustus. In de Keizertijd bereikte het Romeinse rijk haar grootste omvang. In de vroege 2de eeuw na Christus strekte het rijk zich uit van Schotland tot Irak en van Roemenië tot het zuiden van Marokko. De mensen in het rijk hadden Grieks en Latijn als officiële taal, hadden een muntsoort en een keizer. Zij waren met recht Romein en deelden allen in de voorspoed die het Rijk hen bracht. In de 5de eeuw stortte het Romeins gezag in het Westen in, in het Oosten bleef de keizer regeren vanuit Constantinopel. Zijn Rijk kennen we als het Byzantijnse Rijk. Het zou bestaan totdat in 1453 Constantinopel werd veroverd door de Turken.

Bij deze rondleiding staan de objecten op de Etruskische en Romeinse afdeling van het Allard Pierson Museum centraal. De Romeinse objecten illustreren hou internationaal georiënteerd de Romeinse cultuur was. Het mag met recht een melting pot avant-la-lettre worden genoemd. De Romeinen namen een groot deel van de Etruskische en Griekse cultuur over. Daarnaast was er veel ruimte voor de lokale culturen om op te gaan in de grotere Romeinse cultuur.

Goederen werden in het rijk over grote afstand geëxporteerd. In alle uithoeken van het Rijk kon men zich te goed doen aan de beste wijnen en lekkerste olijven. Vanaf de 2de eeuw na Christus haalden de Romeinen hun serviesgoed uit Noord Afrika, toen een van de welvarendste gebieden van het rijk. Het typisch rood/oranje geslibde aardewerk werd massaal geproduceerd en vond haar plek naar menig markt en winkel. De Romeinse economie had zelfs naar moderne begrippen een indrukwekkende omvang.

Een winderige uithoek van het Romeinse rijk. Geen enkele Romeinse soldaat zal hebben zitten wachten op zijn uitzending naar het gebied dat wij nu kennen als Nederland. Het was er vooral erg nat en natuurlijk vooral ongeciviliseerd. Barbaarse stammen, Friezen en andere kornuiten, lagen altijd op de loer. De limes, de grens van het Romeinse rijk, was hier een zwaar bevochten zaak.

Toch mogen ook wij Nederlanders met enige trots zeggen deel te zijn geweest van het Romeinse rijk. In tegenstelling tot andere gebieden is de lokale bevolking nooit echt Romein geworden. Het waren vooral de soldaten en de bestuurlijke bovenlaag die de Romeinse cultuur omarmden. Toch vinden we ook in Nederland tempels, villa’s en badhuizen en heel af en toe iets heel speciaals. Een van de topstukken van het Rijksmuseum voor Oudheden is het masker dat bij zijn vondst werd omgedoopt tot Gordon. Het bronzen masker zal ooit hebben toebehoord aan een soldaat. Dergelijke maskers werden gedragen tijdens de strijd en tijdens toernooien. Het laat zien dat ook in deze winderige uithoek van het rijk er noch échte Romeinen te vinden waren.