Voorafgaand aan ons bezoek aan verschillende Hollandse steden, wordt in dit college een inleiding gegeven op de Nederlandse Opstand en hoe deze de voorwaarden schiep voor de Gouden Eeuw.

Op 10 augustus 1566 sloeg in het Vlaamse dorpje Steenvoorde de vlam in de pan. Een uitzinnige groep protestanten bestormde het Sint Laurentius klooster en sloeg alle beelden kort en klein. De Beeldenstorm verspreidde zich vervolgens over de gehele Nederlanden. De Spaanse Kroon eiste dat de volksopstand met harde hand werd onderdrukt, maar een veel gevaarlijker beweging werd daarmee in werking gezet. Het ongenoegen omtrent de Katholieke kerk verbond zich met de diepgewortelde ontevredenheid over het Spaans beleid. Wat gezaaid was, werd geoogst, de Nederlandse Opstand. In 1579 gingen 7 provinciën een verbond aan en vormden de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. 80 jaar werd er voor erkenning gevochten, erkenning die uiteindelijk in de vrede van Münster van 1648 werd vastgelegd.

Holland was reeds in het begin veruit de belangrijkste provincie van de Republiek. De provincie was feitelijk een lappendeken van semi onafhankelijke stadstaatjes. Deze hadden allen hun eigen economisch beleid en ideeën omtrent de internationale verhoudingen. Te midden van dit geheel was Amsterdam de spin in het web. Wat ooit begonnen was als een gehucht aan de rivier de Amstel, groeide in de 17de eeuw uit tot het ‘centrum van de wereld’.  Toch profiteerden vele Hollandse steden van de Gouden Eeuw, sterker nog, de onderlinge wedijver leidde aanvankelijk tot een open en dynamische economie die de Gouden Eeuw alleen maar meer deed stralen.

In deze eerste excursie bekijken we tijdens de wandeling en rondleiding de opkomst van de metropool Amsterdam. Reeds in de 16de eeuw had Amsterdam zich ontwikkeld tot een belangrijk regionaal handelscentrum, maar het was pas na de val van Antwerpen in 1585 dat de stad zich kon ontwikkelen tot het onbetwist centrum van de Europese handel. Schiep de Nederlandse Opstand op de korte termijn een klimaat dat gunstig was voor de Amsterdamse economie, op de lange termijn was ze dit zeker niet. Op aandringen van de stad werd in 1648 aldus de vrede van Münster gesloten.

De sleutel tot het succes was de combinatie tussen koopman en regent. Dit zorgde ervoor dat de stad een politiek voerde die constant was gericht op economische groei. De ondernemersdrift van de Amsterdammers kende geen grenzen.  Amsterdam groeide van 50.000 inwoners in 1600 naar meer dan 200.000 inwoners een eeuw later. Het stadsoppervlak werd met meer dan 500% vergroot. De economische groei zorgde verder voor een ongekende bloei op het gebied van de kunsten en cultuur.

Het is nu een bizar idee dat men in de gemeenteraad van Enkhuizen zou spreken over oorlog & vrede, over de handel in Azië of over belangrijke theologische kwesties, toch was dit in de 16de en 17de eeuw realiteit. De Hollandse steden waren in principe autonoom, maar de Nederlandse opstand zorgde natuurlijk wel voor de nodige cohesie.

21 mei 1572, de poorten van Enkhuizen worden geopend, op vreedzame wijze vindt vervolgens een historische machtsovername plaats. Enkhuizen, de koningin van de Zuiderzee, is de eerste Hollandse stad die de kant van de Prins van Oranje kiest. De progressieve koers die de stad volgde was een gevolg van de zich sterk ontwikkelende Enkhuizer economie en het daarmee samenhangende verlangen naar economische hervorming. In de jaren die volgden groeide de Enkhuizer economie explosief. Ze was vooral gebaseerd op de haringvisserij, een van de belangrijkste pijlers van de Hollandse handel in de 16de en 17de eeuw. De vloot van de stad bestond uit 400 tot 500 schepen, verruit de grootste vloot ter wereld. Ook al was Amsterdam in de 17de eeuw het centrum van de Hollandse economie, de Gouden Eeuw werd gedragen door alle steden tezamen.

Met de vrede van Münster brak voor de Republiek de grootste bloeiperiode aan. De jaren ’50 en ’60 worden bezien als het hoogtepunt van de Gouden Eeuw. De steden breidden zich op grote schaal uit en begonnen met prestigieuze publieke werken. Toch had de voorspoed ook een keerzijde. De Amsterdamse economie was zo groot geworden, dat bepaalde steden het moesten afleggen. Enkhuizen geraakte bijvoorbeeld vanaf 1620 reeds in een recessie.

In een Europa dat werd geregeerd door vorsten was de Republiek een doorn in het oog. In 1672 sloten Frankrijk en Engeland een verbond, het moest afgelopen zijn. Het jaar zou de geschiedenis ingaan als het rampjaar. De zware kerkklokken luidden hun noodsignaal onophoudelijk in de stad en op het platteland. Een grote invasie ter land en aanval ter zee deed de ene na de andere stad capituleren. Het laatste uur leek geslagen te hebben. Dijken werden doorgestoken en polders vulden zich met water om het hart van de Republiek te beschermen, Holland. Het was een dubbeltje op zijn kant, maar in 1673 keerde het tij. Michiel de Ruyter haalde klinkende overwinningen ter zee en ook op het land keerden de kansen. In 1674 werd er uiteindelijk vrede gesloten.

Een ramp was afgewend, maar de Republiek zou na het rampjaar niet meer dezelfde zijn. De economie was volledig ingestort en herstelde zich maar ten dele. Het einde van de Gouden Eeuw kondigde zich aan. Economisch en cultureel gezien laten we de Gouden Eeuw eindigen rond 1720. In de jaren die volgden stortte de markt volledig in, een proces van desintegratie en de-urbanisatie was het gevolg.

Kenau Simonsdochter Hasselaer stond haar mannetje toen de Spanjaarden op 11 december 1572 Haarlem belegerden. Emmers met hete pek gooide ze over de hoofden van de Spaanse soldaten die de muren beklommen. Ze werd de belichaming van de zelfstandige Hollandse meid, een feministe avant-la-lettre.

De Nederlandse Opstand bracht de stad grote voorspoed. Ze slaagde erin een groot deel van de textielindustrie, die voorheen gevestigd was in Wallonië, naar zich toe te trekken. Goed geschoolde Waalse arbeiders overspoelden de stad en maakten het Haarlemse damast wereldberoemd. De stad groeide door deze nieuwkomers van 16.000 inwoners in 1570 naar 50.000 inwoners in 1688.

Een van deze immigranten zou de belichaming worden van de Haarlemse Gouden Eeuw; Frans Hals. Frans werd geboren in Antwerpen in 1582 of 1583. Na de val van Antwerpen in 1585 verruilde vader Hals Antwerpen voor Haarlem. In Haarlem volgde Frans een opleiding tot schilder. Op zijn 27ste werd hij als meester bij het schildersgilde ingeschreven. In het Frans Hals Museum is een groot aantal schilderijen van Hals en zijn tijdgenoten te zien. Zij geven een goed beeld van de bijzondere positie die de Hollandse schilderkunst inneemt.

Binnen de Nederlandse Opstand heeft het beleg van Leiden haast epische proporties aangenomen. Het beleg begon in oktober 1573. De stad was goed voorbereid en hield zonder problemen stand. In maart 1574 trokken de Spanjaarden zich terug en de Leidenaren gingen weer over tot de orde van de dag. Toen de Spanjaarden op 26 mei ineens terugkeerden braken er echter helse tijden aan. De stad had verzaakt zich voor te bereiden op een nieuw beleg en in de maanden die volgden werd de bevolking uitgehongerd. Steeds meer Leidenaren wilden capituleren, de situatie was ondragelijk. Willem van Oranje smeekte in zijn brieven de Leidenaren vol te houden. Hij wist dat de val van Leiden een belangrijk keerpunt voor de hele opstand zou kunnen betekenen.

Ondertussen werden de dijken rond Leiden doorgestoken in de hoop dat over het water de Geuzenvloot de Spaanse kampementen zou kunnen bereiken. Maar helaas, het water steeg niet snel genoeg. De Geuzen vuurden onophoudelijk hun kanonnen om de bevolking van Leiden te laten weten dat hulp op komt was. Op 29 september gebeurde het dan eindelijk; de lucht was pikzwart en hemelse regenbuien stortten zich uit over het land. De Almachtige God schoot zijn uitverkoren volk dan eindelijk te hulp. Het waterpeil steeg snel en de Geuzen richtten hun kanonnen op de Spaanse stellingen. Op 3 oktober 1574 werd Leiden ontzet. Het offer was groot geweest, maar een prachtige Gouden Eeuw lag in het verschiet.

‘Een nieuw Rome, de caput mundi, het centrum van de wereld’, dit zal menig burger hebben gedacht bij de opening van het nieuwe stadhuis aan de Dam in 1655. Het was veruit het duurste en grootste gebouw dat ooit in de Gouden Eeuw was gerealiseerd. Het werd omschreven als het Achtste Wereldwonder en kon zich meten met menig vorstelijk paleis. Naast dit stadspaleis bouwden de regenten aan de Gouden Bocht hun eigen paleizen, van een ongekende rijkdom. De grondprijzen aan de Gouden Bocht waren tot astronomische hoogten gerezen. Zo betaalde de steenrijke bankier Joseph Deutz in 1665 voor het perceel Herengracht 450 16.400 gulden, omgerekend 820.000 euro.

Rijkdom uit zich op velerlei wijzen, maar het is toch  vooral de 17de eeuwse schilderkunst die de Gouden Eeuw het best verbeeldt. Er is namelijk geen andere periode in de Europese geschiedenis waarin zoveel schilderijen zijn geproduceerd als in de 17de eeuwse Republiek. Er wordt geschat dat er alleen al in Holland 2 miljoen schilderijen zijn geproduceerd, waarvan 10% van de allerhoogste kwaliteit. Een bezoek aan het Rijksmuseum, de tempel van de Hollandse schilderkunst, is dan ook de juiste wijze om deze cursus af te sluiten.  Rembrandt, het icoon van de Gouden Eeuw, mag daarbij natuurlijk niet ontbreken.