Voorafgaand aan ons bezoek aan drie steden van het Noorderkwartier, wordt in dit college een inleiding gegeven op de geschiedenis van de regio. Onder het Noorderkwartier verstaan we Kennemerland, West-Friesland en Waterland. In het Noorderkwartier lagen in de 17de eeuw zeven steden: Alkmaar, Enkhuizen, Hoorn, Medemblik, Monnickendam, Edam en Purmerend. Het interessante aan het Noorderkwartier is dat deze steden reeds in de 16de eeuw een grote economische groei kenden. Voor de steden in het Zuiderkwartier, zoals Haarlem en Leiden, kwam deze groei pas in de 17de eeuw. De grote ontwikkeling van het Noorderkwartier zorgde er tevens voor dat de regio vatbaar was voor het opkomende protestantisme. De steden speelden in de vroege jaren van de opstand dan ook een belangrijke en leidende rol. Enkhuizen was bijvoorbeeld de eerste Hollandse stad die de kant van Willem van Oranjes koos in de opstand tegen Spanje. De Spanjaarden wilden dit gebied van grote economische importantie heroveren, maar het waterrijke landschap maakte dit onmogelijk. Men heeft slechts een poging gedaan Alkmaar in te nemen. De stad weerstond echter het beleg en met het ontzet van Alkmaar op 8 oktober 1573 begon de victorie voor de opstandige Nederlanden. Nooit meer zou de Spaanse vijand zich in het Noorderkwartier vertonen. Het Noorderkwartier behield haar leidende economische positie tot in de eerste decennia van de 17de eeuw. Interessant is dat de havensteden van het Noorderkwartier vervolgens in een recessie raakten, terwijl de Gouden Eeuw amper opgang was. Dit laat zich verklaren door de aanwezigheid van de handelsmetropool Amsterdam die gedurende de 17de eeuw veel economische activiteit uit de regio onttrok.

In deze eerste excursie bekijken we tijdens de wandeling en rondleiding de opkomst van de metropool Amsterdam. Reeds in de 16de eeuw had Amsterdam zich ontwikkeld tot een belangrijk regionaal handelscentrum, maar het was pas na de val van Antwerpen in 1585 dat de stad zich kon ontwikkelen tot het onbetwist centrum van de Europese handel. Schiep de Nederlandse Opstand op de korte termijn een klimaat dat gunstig was voor de Amsterdamse economie, op de lange termijn was ze dit zeker niet. Op aandringen van de stad werd in 1648 aldus de vrede van Münster gesloten.

De sleutel tot het succes was de combinatie tussen koopman en regent. Dit zorgde ervoor dat de stad een politiek voerde die constant was gericht op economische groei. De ondernemersdrift van de Amsterdammers kende geen grenzen.  Amsterdam groeide van 50.000 inwoners in 1600 naar meer dan 200.000 inwoners een eeuw later. Het stadsoppervlak werd met meer dan 500% vergroot. De economische groei zorgde verder voor een ongekende bloei op het gebied van de kunsten en cultuur.

Het bijzondere aan de economie van Holland in de 17de eeuw is hoe grotere en kleinere steden samen een handelsnetwerk vormden en zo allen profiteerden van de voorspoed van de Gouden Eeuw. Edam ligt in het gebied dat sinds de Middeleeuwen bekend staat als Waterland. Edam werd net als de West-Friese steden in de Middeleeuwen groot door de bulkvaart op de Oostzee en door de visserij. Aanverwante bedrijfstakken zoals de scheepsbouw en de zoutziederij speelden daarnaast ook een belangrijke rol. De Gouden Eeuw voor Edam was in feite de 16de eeuw. De opkomst van de machtige handelsmetropool Amsterdam in de 17de eeuw stond een verdere groei in de weg. Gegoede kooplieden en regenten wisten echter tot in de 18de eeuw van in het verleden opgebouwde fortuinen te genieten. In 1737 lieten de heren regenten een deftig nieuw stadhuis bouwen. Dit imposante stadhuis moest iedereen laten zien dat Edam nog steeds een stad van betekenis was.

Alkmaar is gelegen in Kennemerland. De gunstige ligging op een strandwal achter de duinen zorgde er voor dat Alkmaar al vroeg in de Middeleeuwen tot bloei kwam. De stad ontwikkelde zich in deze periode al tot een belangrijke marktplaats. Alkmaar was de enige stad in het Noorderkwartier die door de Spanjaarden werd belegerd. Met het ontzet van Alkmaar op 8 oktober 1573 begon voor de opstandige Nederlanden de victorie en werd een eerste belangrijke stap gezet richting de Gouden Eeuw. In de Gouden Eeuw werden de meren van het Noorderkwartier, zoals de Schermer, Purmer en Beemster drooggemalen. De rijke landbouwgronden die ter beschikking kwamen waren een enorme impuls voor de economie van het Noorderkwartier. De polders bleken echter niet geschikt voor tuinbouw. Boeren specialiseerden zich om die reden in het houden van koeien en het produceren van kaas en andere zuivelproducten. Het grootste deel van deze zuivelproducten vond zijn weg naar de markten in Alkmaar en bracht de stad grote rijkdom. Te midden van een scala aan producten nam kaas de belangrijkste plek in. De zogenaamde ‘zoetemelk kazen’, vervaardigd uit volle melk waren in binnen- en buitenland vermaard. Miljoenen ponden kaas werden in de Waag gewogen. Als gouden dukaten schitterden de kazen op de Alkmaarse kaasmarkt. Een stad die met recht het kaas Mekka van Holland genoemd mag worden.